दैनंदिनी

ख्रि. ३१.१२.२०२१

दैनंदिनी लेखनाची कला भारतीय भाषांना इंग्रजांनी शिकवली. मनाला मोकळेपणाने गद्य शब्दात अभिव्यक्त करता येऊ शकतं- यावर भारतीयांना विचार करायलाही वातावरण मिळालं नसावं. भारतीय समाज गर्दीत रमणारा. व्यक्तिगत स्वयंकेंद्रितपणा इथे दुर्मीळ. तो दुष्टप्रवृत्तीतच दिसत असावा. सद्प्रवृत्तीत त्याचं प्रकटीकरण काव्य आणि तत्वज्ञानातच झालं.  त्यामुळे इथे लिखाण झालं ते परार्थासाठी. कल्हणाची राजतरंगिणी हा एकमेव अपवाद वगळता इतिहासाला थेट पुरून उरतील असे दैनंदिनीत अभिव्यक्त झाालेले साहित्य भारतात दुर्लभच.

पुलंचं 'वंगचित्रे' वाचून झाल्यावर 'मुक्काम शांतिनिकेतन' वाचायला घेतलं. चांगली डायरी वाचल्याशिवाय आपणही तसा विचार करू शकतो आणि आपल्यापुरता का होईना मांडू शकतो असं वाटू शकत नाही. आजवर विचार करून मांडण्याचा प्रयत्न नकळतपणे झालाही असेल पण, त्या लेखनाला दैनंदिनीत स्थान आहे, लेखात नाही. हे सांगायचं काम देशपांड्यांनी केलं. देशपांड्यांनी हा प्रयोग वापरण्याचे कारण सध्या मी कॉ. भारती ऊर्फ सुनीता ठाकूर-देशपांडे यांचं 'आहे मनोहर तरी' वाचतोय.

त्या पुस्तकाविषयी सांगायचं तर, ते एक वैचारिक आहे, आयुष्याच्या उत्तरार्धात लिहीलं गेलेलं... मी रोज दहा-वीस पानच वाचतोय. संस्कृतचा "अंधभक्त अभ्यासक" नसल्याने,  कृतींमधून बाईंनी मांडलेल्या द्वंद्वात मीही अनेकदा अडकत असतो, एखाद्या बाजूला नकळत झुकतही असतो. तसल्याच कृती-परिणामांची सारासार विवेकी चर्चा आगदी ओघवत्या शैलीत गप्पा मारावी तशी पुस्तकात येते. परिणामांची अनुभवी गाठोडी बाई आपल्या समोर मोकळ्या करत असतात आणि महाजन बनण्यासाठीच्या स्वतंत्र मार्गाचा उपदेश करत असतात...

संभषणावेळी होणाऱ्या शाब्दिक व्यापाराविषयी त्या लिहीतात- प्रत्यक्ष संभाषणात आपण जी प्रत्युत्तरे करतो ती तशी विचारपूर्वक नसतातच. कधी विनोद, कधी तात्कालिक बचाव, कधी कुरघोडी तर कधी संभाषणाची निरर्थक हौस वगैरे अनेक पातळ्यांवर आपण बोलत राहतो.   दैनंदिनीत मात्र -काठावर बसून तिऱ्हाइताच्या दृष्टीने पाहण्याच्या- प्रयत्नात शब्द स्फुरतात. त्यात आपण स्वतः ‘स्वतः’ राहत नसल्याने संकोचाचा अडथळाही नसतो. तो स्वतःशीच निर्भीडपणे चाललेला मौनसंवाद असतो- स्वतःविषयी, कृत्यांविषयी, वातावरणाविषयी, निसर्गाविषयी, सारासार, सदसद्विवेक वगैरे बुद्धिने विचार करून मांडलेला.

स्वतः विषयी विचार कसा करावा हे आहे मनोहर तरी मधून शिकता येऊ शकतं. तर, आपल्या सभोवतालच्या कुठल्या गोष्टी दैनंदिनीत असाव्यात हे पुलंची दैनंदिनी वाचून समजतं.

वरील दोन्ही लेखकांमुळेच २०२२ ख्रिस्ताब्दात नियमित दैनंदिनी लिहावी असं स्वतःहून वाटू लागलं आहे. म्हणून तोच संकल्प! असे जाहीर करतो. दरम्यान, लिहीण्याचा सराव वर्षभरात यापूर्वी केला आहे. त्यालाही दैनंदिनी म्हणता येऊ शकते. त्यातील एका दिवसाचे पान दिनांक न छापता पुढील भागात सगळ्यांसाठी खुले करत आहे...

वाचा- पाप-पुण्ण्याची गणती-हिशोब